Conta Verdi vapurunda yola çıkan bizim baş erkek kahramanımız. Aslen İstanbul’lu, 40’lı yaşlarının başında, oldukça yakışıklı ve atletik, başından 3 evlilik geçmiş, birkaç dili ana dili gibi konuşan esrarengiz bir adam. Esrarengiz diyorum, çünkü ne  iş yaptığını tüm roman boyunca öğrenemiyoruz.  Anlattıklarından çok fazla seyahat ettiğini, Mısır, Suriye, Hicaz, Avrupa, Hindistan, Cava, Amerika, Güney Amerika’ya, Uzak Doğu’ya gittiğini, gittiği her yerde işlerini hallettirecek birilerini  tanıdığını, çok çapkın olduğunu, hayatına değişik milletlerden bir sürü kadının girip çıktığını anlıyoruz.

Romanın kadın kahramanı da aynı vapurun ekonomi bölümünde seyahat eden 21 yaşındaki Osmanlı Prensesi Nilgün. Ya da prenses  olduğunu söyleyen bir yalancı. Çok güzel bir kadın, yanında teyzesi olarak tanıttığı Dilbeste Hanım’la birlikte seyahat ediyorlar.  Başlangıçta onu, gemideki İtalyan askerleriyle,  bir prenses için pek de uygun olmayan davranışlar içerisinde  görüyoruz.  Adam onun bir Osmanlı Prensesi olduğundan bütünüyle şüpheli. Daha sonra lüks mevkiye geçen Prenses Nilgün, tüm gemiyi, asil tavırları ve muhteşem kıyafetleriyle büyülüyor. Zaten onun amacı da, zengin ve mevki sahibi bir koca bularak, mahkum olduğu bu sürgün hayatından kurtulmak. Tüm gemi yolculuğu boyunca Nilgün’ün, deli dolu, tutarsız davranışlarına tanıklık ediyoruz.  Adam başta kabul etmek istemese de, kendisinden neredeyse 22 yaş küçük, bu ne yapacağı hiç belli olmayan,  delişmen Osmanlı Prense’sine aşık oluyor. Tüm roman boyunca da yaşadıkları bana göre marazlı aşka tanıklık ediyoruz. Bir  defa Nilgün son derece yalancı ve alaycı bir kadın. Her an patlamaya hazır bir saatli bomba gibi. Gemide başlayan aşkları, geminin varış yeri Bombay’da ve ardından Seylan adasında devam ediyor ve iki aşık aralarındaki yaş farkına aldırmaksızın nişanlanıyorlar. Tam her şey yolunda gidiyor derken, adam içindeki serseri ruha yeniliyor ve kahramanlarımızın yolları  ayrılıyor. (Kahramanımızdan adam diye bahsediyorum, çünkü halen ismini bilmiyoruz)

Ayrılmalarından 2 sene sonra Prenses Nilgün bu kez karşımıza Mapa Melikesi olarak çıkar. Prenses Nilgün, Conta Verdi vapurunun başka bir yolcusu Endonezyalı Hükümdar Ahmet ile evlenmiştir. Eski nişanlı, hiç unutamadığı sevgilisi, Melike Nilgün’ün izini Kalküta’da bulur. Hikayenin bundan sonrasını detaylı anlatmak istemiyorum. İçinde her türden aksiyonun, savaşın, esir düşmelerin, malarya nöbetlerinin, ajanların, hafıza kayıplarının, aldatmanın, bin bir yalanın dolanın olduğu bir kaçma kovalamaca hikayesi.  Bana göre inanılmaz hastalıklı bir aşk.

Ama kitabın yazıldığı dönemin şartlarını, aşk anlayışını düşündüğümüz zaman okuyanlara çok heyecanlı gelmiş olduğunu  düşünüyorum. İnternetin, bilgisayarın, bu kadar çok yazılı, resimli kaynağın olmadığı bir dönemde, çok uzak, egzotik diyarlarda geçen, tutkulu bir aşk hikayesi. Ama bana, yer yer, romandaki yaban diyarların masa başında, görülmeden, kurgulanarak yazıldığını hissettirdi.  

Yazarın hayatına baktım. İstiklal savaşına karşı yazılar yazdığı için, 150’likler arasına alınmış ve 1922 yılında Beyrut’a kaçmış. 1922-1938 yılları arasında Beyrut ve Halep’te sürgün hayatı yaşamış. İkinci kitapta, sevgilisini Beyrut’ta aradığı kısımlardaki tasvirlerin niye daha etkili olduğunu da böylece anlamış  oldum.

Yazar,  hikayesinin arasına okuyucuyu sıkmadan, Kızıldeniz, Fenikeliler, mercan adaları, yıldız takımları ve daha bir sürü konuda kısa kısa ansiklopedik bilgiler sıkıştırmış. Çoğunluğu Fransızca olmak üzere ecnebi dillerden alıntı kelimeler kullanmış. Elbise modellerini, saç renklerini, makyaj malzemelerini, parfüm kokularını, ayakkabı modellerini, yeme içme
adabını anlatırken verdiği detaylar beni gerçekten şaşırttı.

Erkek kahramanımıza gelince: Kararsızlığını, kumarbazlığını, Nilgün’ü deli gibi sevdiği halde, uçan dişi sineğe bile sarkmasını, fiziğiyle övünmesini -hatta günümüzde olsa metroseksüel bile denebilirdi- kitabın sonlarına doğru attığını
vuran bir silahşor, aynı zamanda ju jitsu ustası bir yarı süpermene dönüşmesini, düz duvarlara tırmanmasını, daldan dala, oradan balkona atlamasını, sınırları bayağı zorlayıcı özellikler olarak buldum.

Nilgün, 3 ayrı roman olarak yazılmış olmasına karşın, İnkılap yayınlarından Nilgün adı altında 1032 sayfalık bir kitap olarak  basılmış. Kitapların orijinal isimleri; 1950 yılında basılan Türk Prensesi Nilgün ile Mapa Melikesi Nilgün ve son olarak, 1952 yılında basılan Nilgün’ün Sonu.  Yazarın kendisinden 22 yaş büyük bir adamın peşinde helak olan bir kadın kahraman yaratmasında, erkek kahramanının bu kadar donanımlı, yetenekli, yakışıklı olmasında, romanı yazdığı 1950 yılında, kendisinin 62 yaşında olmasının da biraz etkisi olduğunu düşünüyorum.

Kitabın en güzel kısımları, yazarın çocukluğunun geçtiği İstanbul’a ve insanlarına dair anlattıklarıydı. Yazarın dili kullanma gücünü ben bu bölümlerde çok daha açık olarak gördüm. İşte birkaç örnek.

“O mahallelerde erkekler işlerine gider gitmez –erkelerin bir kısmı devlet dairelerinde memur, bir kısmı da kavaf, saraç, nalıncı, peştamalcı gibi esnaftı; aralarında gelin elbisesi, teli, tacı, yapıştırması, askısı kiralayan zengin bir yağlıkçı  da vardı- bahçe kapıları açılır, kadınlar ve kızlar takunyalarını tıkırdatarak dışarıya uğrarlardı.

Çoğu evin siftah işi sileceklerle, hamam havlularını ipe asmak, kurutmak … Erkenden bir gusülhane sonu olmayan ev nadirdi. Galiba kadınlar onunla, ipe serilen takımlarla övünürlerdi de!  Zira tombul tazelerin bu vazifeyi yaparken tuhaf bir hal aldıklarını, kaşlarını çatmalarına rağmen memnun göründüklerini ve kalçalarında bambaşka bir oynaklık olduğunu görürdüm; anlamazdım. Neden sonra hatırlamalarım arasında sebebini keşfettim. “

“…Halbuki benim mermeri, mermer ölüm taşlarını ve kitabelerini sevmekliğim lazım. Zira mermerle İstanbul çocuğu arasında beşikten mezara sürüp giden uzun bir münasebet vardır. Hele biz yaştakiler ve dedelerimiz için o münasebet bugünkü neslinki ile kıyas kabul etmez derecede geniş, sağlam, derindendi. Büyük evlerin avlusu mermerdendi; hamamlar, kurnalar, musluk ve hela taşları, havanlar ve havan elleri, havuzlar ve havuzlara su veren aslan heykelleri, fıskiyeler, çeşmeler, yalaklar, sebiller ve sel sebiller, şadırvanlar, minare şerefeleri, merdivenler, masalar, konsol üstleri, hepsi mermerden işlenmişti… mezar taşlarıyla cami önlerindeki musalla  taşlarına kadar!

İlk adımlarımızı mermer döşeli alt kat sofalarda veya cami avlularında oynardık. Mahalle çocuğunun oyun odası, akmaz çeşmelerin mermer yalakları yahut çökük medreselerle, yıkık sebillerin yine mermerden kuytuluklarıydı.

Hayatımız çeşit çeşit mermerler önünde ve üzerinde geçmez miydi Mermerler ortasında güler, ağlardık; din duygumuz camilerin  mermerle bezenmiş çevrelerinde gelişirdi. Ruhlarımız mermer sütunlu mabetlerde, vücutlarımız mermer serili hamamlarda  temizlenir, sanat zevkimiz mermer oymalara baka baka yeşerir, aklımız ahret ve ölüm fikrine mermerden mezar taşlarıylan  alışırdı.

Ve sonunda tabutumuz bir mermer parçası üstünde duraklar ve çok defa madde kısmımız bir mermer altında topraklaşır; herkes  gider, başımızın ucunda mermer kalır, mermer beklerdi.

Mezarlılarımızdaki siyah servi ile beyaz mermerin zıt uyuşması da güzeldir. Başlarında siyah serviler dikilmemiş, servi  gölgesine kavuşmamış beyaz mezar taşları insana, orada yatanların henüz ahrete ulaşmamış ve gufrana nail olmamış hissini verdiklerine dikkat ettiniz mi?

Bana öyle gelir ki ölüler mermerlerin aklaştırıp temizleyici tesiri altında önce eriyerek kendilerini yavaş yavaş servi  köklerine emdirirler; buradan ağır ağır, için için yüksek dallara doğru yol alırlar; yol aldıkça ahret havasına ve rayihasına alışırlar ve nihayet tepeye ulaşıp nurlaştıktan sonra bir yarım ay ışığında fosforlarını pırıldatmadan, ölüm  ağaçlarının fısıltılarıyla usulcacık uğurlanarak dönülmez yolculuklarına başlarlar.  Artık ruh olmuşlardır. Sanırım, mermerle servi ortasında –son metamorfozumuzu tamamlayan– gizli ve kısa bir hayatımız daha vardır.”

 Nilgün 1968 yılında Ertem Eğilmez tarafından filme çekilmiş. Başrolleri de Fatma Girik’le Kartal Tibet oynamış. Fakat filmin geçtiği dönem, yerler değiştirilmiş. Söylemeden geçemeyeceğim,  sanırım Nilgün, sadece Ertem Eğilmez’in filmine değil,  60’lı, 70’li yıllarda çekilen pek çok Türk filminin de
 repliklerine  esin kaynağı olmuş. Zaman zaman Nilgün’ün diyaloglarını okurken, gözümün önüne Türkan Şoray’ın, Filiz
Akın’ın yüzleri geldi.

Nilgün için illaki okunması gereken harika bir kitap diyemeyeceğim. Ama bir döneme ve çılgın bir aşka tanıklık etmek, edebiyata damgasını vurmuş bir yazarla tanışmak için Nilgün’ün iyi bir seçim olacağını düşünüyorum.

“Gemann, sabah, tam hesapladığı gibi gün doğarken giriyor Kohragandt’a. Bütün şehir uykudayken. En sevdiği şey buydu. Bir şehre uyurken girmek… Sokaklar henüz akmaya başlamamış, gündeliğin dağınık hikayeleriyle meydanlar kalabalıklaşmamış, hayat tekrarlar ve rastlantılarla saçaklanmamışken. Pazarlara tezgahlar kurulmamış, balkonlara çamaşırlar asılmamışken. Şehir henüz sessizliğin elindeyken. Sabah nemiyle kabaran saksı çiçeklerinin, balkon arsızı gür sarmaşıkların kokusunun ortalığı sardığı, şehrin sarısabır rengi taş döşeli sokaklarında, atının usul ve kendinden emin adımlarıyla Güvenlik Merkezi’ne doğru ilerlerken, burayı hep sevmiş olduğunu düşünüyor. Ekmek fırınlarından yükselen günün ilk ekmeğinin buğusu hayatın başladığını söylüyor ona. Her şehrin ekmek kokusu farklıdır; biliyor. “      

Pişen taze ekmeğin kokusu sizin de zihninizde canlandı değil mi? Hatta farklı zamanlarda burna çarpan, farklı ekmeklerin kokusu….

Kitabın konusuna gelince;

Ünü okyanuslar ötesine ulaşmış, şair Bendag’dan hiç kimse 50 yıldır haber almamıştır. Bu süre zarfında Anakara’da insanlar çok sevdikleri şairlerinin öldüğüne inanırlar.  Bendag ise geride bıraktığı bu elli yılda, değişik kimliklerle Yerküre’yi dolaşmış ve izini bilerek ve isteyerek kaybettirmiştir.  Bunca yıl sonra, ölmek için, tekrar Anakara’ya, doğduğu topraklara geri dönmüştür.  Bendag, elli yıl önce, beklendiği halde gitmeyip, kayıplara karışmayı tercih ettiği Odragend’deki On Üç Dolunaylı Yıl şenliklerine, elli yıl sonra başka bir kimlikle gitmek üzere, gemiden karaya ayak bastığı Makrakamash şehrinden yola çıkar. Yüz yaşına yaklaşmış olmasına karşın, vücudu o uzun deniz yolculuğuna dayanmıştır. Öyleyse Odragend’e kadar olan yolu da aşmayı başaracaktır.

Usta şiir filozofu Moottah, Cadebra’da ki evinde geçirdiği 20 yıllık inziva, okuma, düşünme ve demlenme döneminden sonra, yanına 2 çift ikizin birer tekleri olan 10 yaşlarındaki Zeey ile Tagan’ı da alarak, Anakara’yı bir baştan bir başa geçecek, yolu üzerindeki şehir ve kasabalarda şiir ve hayat üzerine kutlu dersler verecektir.  Onun amacı da yolculuğun sonunda On Üç Dolunaylı Yıl Şenliklerine katılmaktır. İlk toplantısında yaptığı konuşmasında iyi şiiri; “Şairin ayakları doğduğu topraklara sağlam basarken, sözlerini bütün Yerküre ’ye söyleyebilmelidir.  Bazı çiçeklerin varlıklarını yalnızca yetiştikleri iklime borçlanmış olmaları elbette onların güzelliğini azaltmaz, ama başka iklimlerde yaşayamamaları varlıklarını eksiltir. Yalnızca kendi toprağında okunur, okunabilir olmak, iyi şiire yetmez. İyi şiir, doğduğu toprağın iklimini başka iklimlere dönüştürebilme gücüne, yeteneğine sahip olmalıdır. Şiir doğduğu yerlerin sesi, kokusudur. Kendi güneşini, kendi rüzgarını, kendi yağmurunu her yere taşır. Hem de gittiği yerin güneşi, rüzgarı yağmuru olur. İyi şiir tıpkı bir çömlek gibi, vücut bulduğu toprağını başka diyarlara taşıyabilmeli, oralarda da kullanabilmelidir. Gündeliğin yalınlığında unutmayın: Şiir kullanışlı bir şeydir. Bir eşya gibi kullanışlı bir şey.”  diye açıklayan Moottah, yolculuğu boyunca, gittiği her yerde şiiri, yazıyı ve sanatı dinleyenlerine anlatırken, iki küçük çırağını da hayatla tanıştıracaktır.

Ayrıca şairlerin hedef alındığı saldırılarda biri ya da birileri kurbanlarını vahşice katletmektedir. Katilin elinden bir tek son kurban şair Dehamar sağ olarak kurtulmayı başarmıştır. Katilin izini ise atlı polis Gamenn sürmektedir.  Yeni şiirlerini tanıtacak olan Dehamar da, katilin şenliklere katılacağını düşünen Gamenn de  On Üç Dolunaylı Yıl Şenliklerinin yapılacağı Odragend’e doğru yol almaktadır.

Odregend’e doğru yol alanlar bu kadarla sınırlı değildir, haritacı Kaa, Matematik bilimci Okhanyus, Gamenn’in kabullenmekte zorlandığı yardımcısı. Her birinin kendi yol hikayesi vardır ve her hikaye bize Anakara’nın ve Yerküre’nin nasıl bir yer olduğunu farklı yönlerden açıklar.

Murathan Mungan’ın kurguladığı dünyaya ve medeniyete gelince; Yerküre sahip olduğu fiziksel özellikleriyle (dağlar, gökyüzü, deniz, ırmaklar) Dünya’ya çok fazla benziyor. Bitki örtüsü, hayvanlar yer yer benzerlik gösterse de burada ki hayatın dünyadan farklı olduğunu görüyoruz. Ve insanlar, belki de yazarının gönlünden geçen dileği olarak, bizden  daha uzun yaşıyorlar. 

Gezegenlerimiz benzese de Ankara’da kurulu medeniyet bizimkinden çok farklı. Teknolojik gelişmelerin, makinelerin, motorlu araçların olmadığı, dolayısıyla günümüzde kullandığımız anlamda iletişimin olmadığı dünyada yolculuk ve yol kavramına, bizim dünyamızdakinden daha farklı anlamlar yüklenmiş. Teknoloji olmadığı için, emek çok önemli. Dolayısıyla, emeğe ve insana saygı var. Şiirde, sanatta ve her şeyde usta çırak ilişkisi var. Teknolojinin gücü olmadığı için, insanlar doğayla savaşmak, ona kafa tutmak yerine, onunla barışık yaşama yolunu seçmişler.

Ve bence romanın fantastik olan esas kısmı da, Yerküre’de şiire ve şairlere verilen önem, sanata gösterilen özen. Şehirlerin surlarına, üzerinde şiirler yazılı büyük flamalar asılıyor. Şehrin şairleri için, şiirlerini surlarda dalgalandırmak bir onur meselesi. Hatta şiir, düğün hediyesi olarak, geline sunulabiliyor.  Herkesin şair olmak istediği, ancak şair olamayanların başka bir şey olmak zorunda kaldığı bir medeniyet.  Pagan geleneklerinin hakim olduğu, kadınların saygı gördüğü, değer verildiği hatta mistik anlamlar yüklendiği bir toplum.  Ve hep şiir.  Şiir savaşta bile var. “Eski zamanlarda şair kavimleri içinde birbirine düşman birçok kavim bulunurdu. Birbirlerinin kelimelerini öldürürlerdi. Birbirlerini kelimelerle öldürürlerdi. Sonra yetinmezler, meydan savaşlarında birbirlerine cana susamış çala kılıçlarla saldırır, yağlı palalar sallar: gözlerini bile kırpmadan düşman bellediklerinin gövdelerinden havanın boşluğuna imzasını kanla attıkları kelleler, bacaklar, kollar koparıp alırlardı. Savaş meydanlarında öldüren, katilden saymazdı kendini. Başkalarının gözünde de katil sayılmazdı. ‘Meydana çıkmanın hukuku’ diye bakarlardı ovalarda üst üste yığılan ölülere. ‘Kanın şiiri’ diye bakarlardı ovanın kızıl kırmızısına… Cenk şairi olmaya karar verdiğinde mürekkebin kan olur Serhanas. Kelimelerin kan olur. İçin buna hazır mı? Kendi kanını seyreltmeden, başkasının kanını akıtabilir misin?”

Kitabı okurken en çok Bendag’ın şiirlerini merak ettim. Çünkü kitapta, “Herkes söylerdi: “Bendag’ın şiirlerinde ışığın geçişlerini görmek mümkündür. Doğadaki kadar apaçıktır bu. An ertelenir. Bütün şiirlerinde an ertelenir. Böylelikle zaman sonsuzlaştırılır. Bunu yapan ışığın hızıdır. Işığı evcilleştirmeden kendinin kılmayı başarır.” diye anlatıyor Bendag’ın şiirlerini. Kafamda içinde ışık olan şiiri canlandırmaya çalıştım. Sanırım okuyan herkes de aynısını yaptı. Herkes kendi ışıklı şiirini hayal etti.

Murathan Mungan bize upuzun bir romanla, Anakara’nın büyüleyici şiirlerini anlatmış. Kendisine teşekkürü borç biliyorum.

Not: Kitapda inanılmaz çarpıcı bir zaman kurgusu var. Sırf bunun için bile okumaya değer.

Doğru bilinen yanlışlardan kaçınmak, kulaktan dolma bilgilerdense, konunun uzmanından bilimsel gerçekleri öğrenmek için okunabilecek bir kitap. Ben kendi oğlumun ilk aylarında, çok emin olduğum şeylerden bile şüpheye düştüğüm için, sık sık danıştım bu kitaba. Özellikle “çocuğum yeterli besleniyor mu?” sorusu birçok anne babanın sıkça aklına geliyor. Aylara göre beslenme sıklıkları ve miktarları tablosu, örnek bebek öğünleri gibi bilgileri bu kitapta bulmak ve bebeğinizin beslenme düzenini kontrol altında tutmak mümkün.

Ayrıca; “emziren anneler nasıl beslenmeli?”, “hamile anne emzirebilir mi?”, “öncelikle hangi ek besinler tercih edilmeli?”, “iyi mama nasıl ayırt edilir?” gibi soruların da cevaplarını bu kitapta bulabiliyoruz. Tabi bebek beslenmesi gibi bir konuda tek kaynakla yetinmek pek mümkün olmuyor. Yabancı kaynakların bazılarında ise bizim kültür ve beslenme alışkanlıklarımıza uymayan önerilerle karşılaşılabiliyor. Bu anlamda da” 99 Sayfada Bebek Beslenmesi” benim kendime yakın bulduğum kaynaklardan oldu.

Kitaptaki bebek beslenmesinde dikkat edilmesi gereken ve benim de aklıma yatan bir kural  ”3N ve 1N kuralı” ; bu kurala göre bebek beslenirken anne 3N’ye karar verir: ne yenecek, ne zaman yenecek ve nerede yenecek; bebek de kalan 1 N’ye karar verir: ne kadar yenilecek. Tabi herşey kitaba uygun gitmiyor. Ama danışacak bir bilene de hep ihtiyaç oluyor. Anne adaylarına doğumdan önce de okumalarını tavsiye ederim.

Türkiye İş Bankası Yayınları’nın   http://alisveris.iskulturyayinlari.com.tr/firma_urun.asp?dzid=10903 adresinden serinin diğer kitaplarına da göz atabilirsiniz.

Az, Hakan Günday’ın yazdığı son,  benim ise okuduğum ilk kitabı. Kitap biteli neredeyse 15 gün oldu. Üzerinden bu kadar süre geçmesine rağmen,  halen kendimi kitapla ilgili düşünürken buluyorum. Kimi zaman içim burkuluyor, kimi zaman da kitabın sonunu hatırlayıp, gülümsüyorum.

Az’da Hakan Günday, Türkiye’nin birbirinden çok uzak köşelerinde aynı yılda doğan ve aynı ismi taşıyan iki çocuğun hayatı ekseninde anlatmak istediklerini çok vurucu bir şekilde anlatmış. Çocuklardan bir tanesi, Türkiye’nin doğusunda kız olarak doğan ve devlet yatılı okulunda okuyan Derda, diğeri de İstanbul’da sırtını mezarlık duvarına dayamış bir gecekondu mahallesinde doğan, hiçbir zaman okula gidememiş erkek Derda.  Her iki Derda da bu hayata en dibinden başlamak zorunda kalmışlar.

Kitabın ilk bölümünde, annesinin 2 inek almaya yetecek kadar bir para karşılığında Londra’da yaşayan bir Şıh’ın oğluna karı olarak sattığı, 11 yaşındaki Derda’nın yaşamına eşlik ediyoruz.  Adı Londra olan, ama aslında bir tarikat evinin birkaç oda ve salondan ibaret dünyasında,  Derda’nın nasıl örselendiğini, nasıl tacize ve şiddete maruz kaldığını, çocukluğunu nasıl yitirdiğini Hakan Günday’ın yalın ama vurucu anlatımından okurken, okuyucu olarak sizde örselendiğinizi, kirlendiğinizi hatta aşağılandığınızı düşünüyorsunuz. 16 yaşına kadar hapsolduğu bu duvarlar arasından kendine bir çıkış arayan Derda’nın, umutsuzca çare diye sarıldığı kaçış yollarının, onu bulunduğu yerin yedi kat daha altına sürüklemesine tanıklık ediyorsunuz. Bundan daha beteri yoktur artık derken, beterin de beteri olduğunu görüyorsunuz.  

Kitabın ikinci bölümünde ise, babası hapiste olduğu için hasta annesiyle beraber yaşayan 11 yaşındaki erkek Derda’yla tanışıyoruz. Derda’nın hayatında okul yok, ama her gün okula gider gibi gittiği bir mezarlık var. Orada, kendisi gibi olan diğer çocuklarla birlikte, yakınlarını ziyarete gelen insanlardan bahşiş almak için, mezarları temizleyip, suluyorlar.  Annesinin ölümünden sonra, yalnız kalan Derda için, mezarlık ve mezarlık çocukları hayatın ta kendisi oluyor.  Bu arada Derda’nın annesinin ölümü sonrası yaşananların da  okuyucu için başlı başına travmatik  bir olay olduğunu belirtmek isterim.

Size kitabın 2 ana kahramanını genel hatlarıyla tanıtmaya çalıştım. Az’ı okurken, yer yer ruhumun örselendiğini hissettim. Hakan Günday sanki anlattığı olaylarla okuyucuyu dövüyor gibiydi.  Hakan Günday, Türkiye’nin yaşadığı toplumsal sorunların ağırlığını, derinliğini, acılığını, bu sorunların altında ezilen insanların çaresizliğini hiçbir yoruma girmeden, olabilecek en az kelimeyle bir tokat gibi olay örgüsü içinde öyle ustaca ortaya koyuyor ki. Anlayacağınız çok dayak yedim. Kitabın olay örgüsünde tesadüflerin, hatta aşırı tesadüflerin, hatta yok artık dedirten tesadüflerin çok fazla olduğunu söylemek zorundayım. Tesadüflerle bağlanan kişiler ve olaylar Hakan Günday’a daha geniş bir anlatım alanı yaratmış. 

Ben  Derda’lardan kız olanını daha gerçek buldum. Beni en çok o etkiledi. Yaşadığı tarikat evindeki korkunç baskıya rağmen kendine bir çıkış yolu araması, kurtuluş için akıl almaz bedeller ödemek zorunda kalması, sonra da yaralarını saracak gücü kendinde bulması bence çok etkileyiciydi.

Erkek Derda’nın da olaylar karşısında verdiği tepkileri çok şaşırtıcı buldum.  Ailesi olmayan, okula gitmeyen, konu komşuyla bağlantı kurmayan, sadece mezarlığa gidip gelen bir çocuk. Yani normal koşullarda yetişen çocukların hayatlarında var olan etki tepki unsurlarının hemen hemen hiç birisi olamadan büyümek zorunda kalmış bir çocuk. Doğal olarak bu durum onun düşünce ve muhakeme yapısını da diğer insanlardan farklı kılıyor. Bu farklılıktan kaynaklanan davranışları da Derda’nın hikayesinin yol haritasını oluşturuyor.

Ve yıllar sonra bu iki Derda’nın yolu bir yerler de kesişiyor.  

Ben AZ’ı gerçekten beğendim. Sizlere de okumanızı tavsiye ederim.

AZ’dan seçtiğim, sizlerle paylaşmak istediğim bölümleri aşağıda bulabilirsiniz. Hepinize iyi okumalar.

 “Sana söylüyorum, duyuyor musun beni?”

Keşke “Velini çağır!” diyebileceği bir okulda çalışıyor olsaydı. Ama bu okuldaki öğrencilerin velileri genelde ellerinde AK-47’lerle gelirler ve “Sana iyi bakıyor muyuz, hoca hanım?” diyerek, istedikleri anda kötü de bakabileceklerini belirtirlerdi. Bu okulda, tembel, yaramaz, kötü ya da haylaz çocuk yoktu. Bu okulda çocukların beyinlerini yıkayan ajan öğretmenler vardı.  “Bebelerimizi bizden koparmaya geldiler!” denilen öğretmenler vardı. Babaları devletle savaştığı için tutsak alınmış olan çocuklara sosyal bilgiler, matematik ve Türkçe öğretilerek işkence ediliyor, çeşitli ödevler ya da yazılı sınavlarla ırzlarına geçiliyordu. Evlenme yaşı çoktan geçmiş olan on dördündeki bir kızın, kocası olacak yaştaki erkek hocalarla ne işi olabilirdi? Dinen de caiz değildi bu okullar. Ama ne yapacaksın? Örgüt her zaman kollamıyordu ki insanı! Devletle yalnız kalınca, kaçacak bir yer kalmıyordu. Tertemiz tezeklerden yapılmış evlerin önünde kuduzla oynayan çocukların ensesinden tuttukları gibi atıyorlardı Yeşim’in kucağına. O da açıyordu kollarını. Sonra bir de utanmadan omuzlarından tutup sarsıyordu.

“Kurudere’de insanlar konuşmazdı.  Kızınca homurdanır, namaz kılarken mırıldanırdı. Arası sessizlik. Bir de kargalar. Bir de caminin hoparlörü: “Kurudereliler, Şıh Gazi Hoca efendi hazretleri Girinti köyünü ziyaret edecektir. Kendilerini karşılamaya gideceğiz. Minibüs yarın sabah 9’da kalkacak.” Sonra biraz parazit.  Belki birkaç imam öksürüğü.  Sonra yine sessizlik. Hiç yokmuş gibi. Nefesini tutmuş gibi. Kırk üç hane. Kırk üç kırık sır küpü.”

“O gecenin ilk saatlerinde camın kenarına çektiği koltukta oturup, karanlıkta Londra’yı izledi. Sonra ayağa kalkıp ağır ağır soyundu. Çırılçıplak bir adım attı ve parmaklarıyla göğüs uçları, kente bakan camda aynı anda iz bıraktı. On ikinci kattaki karanlık evin camında kollarını açmış çıplak bir Derda vardı. Alnını cama yaslamış, uzaktaki ışıklara bakan. Ya biri görürse, diye endişelenen, sonra da keşke biri görse, diye düşünen. O gece Derda beyaz bir bayrak gibi salladı kendini camın önünde. O gece Derda, bir çığlık kadar çıplaktı karanlığın içinde. Ama kimse duymadı o çığlığı. Önünde kendini açtığı cam ses geçirmediği için, çiğ et gibi dövülmüş bedenini kimse görmedi. Ne çürüklerini görüp polise haber veren oldu, ne de teşhircilikten şikayet eden. Giyinmeden yattı Derda.

Hayatın yan sanayisi denebilecek bir ticaretti bu aslında. Hayattan sonrasına ilişkindi. Yaşayanın ölü olanla iletişimine bir katkıydı. Anlamlı biçimde gözlerini kırpıştıran, boyları bir buçuk metrenin altında olan çocuklardan, aldıkları bahşiş karşılığında ölülerin rahat uyuması için dua etmeleri bekleniyordu. Oysa insan ölünce uyumuyor, hatta çoğu durumda, ölmeden önce uyanıp gözlerini can simidi gibi açıyordu. Dolayısıyla rahat uyumak gibi bir şey söz konusu değildi. Özellikle de uyuyacak  bir şey kalmamışsa. Ama ne de olsa, toprağın iki metre altıyla üstündeki durum hayli farklıydı. Aşağısı gerçekti: Kurtlar, böcekler ve bol bol et. Toprağın üstüyse hayal: “Rahat uyu babacığım”, “Nur içinde yat sevgilim” ve bol bol dua…”

“Ne halt olduğu hakkında, gerçekte, hiçbir fikre sahip olmadığı ölüm karşısında, “Dök bakalım şu suyu, şu otları da bir temizle” gibi cümlelerden başka tepki veremeyen insanoğlunun hayal dünyasıydı mezarlık. Ve o çocuklar da o hayal dünyasındaki Peter Pan’lar. Birbirlerine o kadar benziyorlardı ki, kardeşler büyüklerin yerine geçince aradaki fark anlaşılamıyor, b u yüzden de hiç büyümüyormuş gibi duruyorlardı. Çocuk dediğin, ölümü öğrenince büyür, gibi bir cümlenin de bu mezarlıkta bir anlamı yoktu. Çünkü eğer ölümü öğrenince büyüyorsa, mezar temizleyerek para kazanınca ne oluyordu? Altı yaşındakiler ya da duvardan atlamak için Süreyya gibi boyunun uzamasını bekleyenler? Onlar ne kadar büyümüş olacaklardı? Belki de büyümeden ölmüş sayılmalılardı. Böylece toprağın altıyla eşitlenmiş olurdu üstü. Herkes ölür ve konu kapanırdı. Ama olmuyordu. Çocuklar, temizledikleri mezarların üzerinde uyuyakalınca hiçbir şey olmuyordu. Güneş batınca, mezarların arasında saklambaç oynamaya başlayınca da bir şey olmuyordu. Hiçbir şey hissetmiyorlardı. Hiçbir şey eksilmiyor ya da bozulmuyordu. Bunun farkına en çabuk varan da yine onlar oluyordu. “

“O günden sonra Derda, hücre hücre öldü ve gün gün yaşlandı. Çünkü drdi korku değil, korkuyu beklemekti. Ve korkuyu beklemek, korkudan beterdi. Bir zamanlar, birinin yazdığı gibi…”

“Nereden bilebilirdi insanoğlu? Varlığının sonuçlarını. Hepsinin de yanıtı aynıydı. Hiçbir yerden… Belki de bu sayede hayat devam ediyordu. Kimse, neye neden olduğunu önceden bilemediği için… Çünkü her davranışının zaman içindeki bütün sonuçlarına önceden tanıklık eden kişinin ilk tepkisi, büyük ihtimalle, durmak olurdu. Durmak ve durdurmak. Dehşet içinde. Hareket etme korkusundan kalbi durana kadar. Çünkü her hareketin nihai sonucu acıydı ve belki de, insanoğlu bunu bilse, hiç doğmazdı. Belki de daha kötüsü, bütün bunları bilse de doğmaya devam ederdi. Ne de olsa, insandı ve doğası gereği arsızdı. Doğmak için her şeyi yapardı. Gerekirse karnından çıktığı annesinin leşini doğumhanede bırakır, hatta dünyaya ikizine yapışık bile gelir, ama yine de doğardı…” 

Kitabı aldım, zaten adı gibi küçük bir kopyasını aldım, bir solukta okudum, hani bazı kitaplar vardır, daha çok insan tarafından okundukça dünyanın daha iyi bir yer olacağını düşündürür, işte öyle bir kitaptı. Herkes okusun istedim.

Hem gerçek hayatta hem de kitapta pilot olan yazarımız, Büyük Sahra Çölü üzerinde bir kaza geçirir ve yapayalnız çölün ortasında kalır. Uçağını tamir etmeye çalışırken, küçücük bir gezegenden, daha doğrusu Asteroid B12’den gelen Küçük Prens ile tanışır. Küçük Prens yazardan kendisi için bir kuzu resmi yapmasını ister. Resim yapmaktan yana biraz talihsiz biraz da beceriksiz yazarımız ile dostlukları böyle başlar. Yazar Küçük Prens’in geldiği yer ve dünya yolculuğu hakkında öğrendiklerini bizimle, Küçük Prens’in gezegenine dönmesinin üzerinden 6 yıl geçtikten sonra paylaşmaktadır. İlginç bir ayrıntıyı da belirteyim, bu kitabın yayınlandıktan (1943) altı sene sonra yazar Akdeniz üzerinde uçağı ile birlikte kaybolmuş. Küçük Prens gezegeninden dünyaya gelir ve hem seyahati sırasında hem de dünyada bir dost arar, her şeyin anlamını sorar, soruları ile karşılaştıklarını usandırır, bizim içimizde unutulan soruları uyandırır, kendisine sorulan sorular karşısında ise sessiz kalır. Küçük Prens içimizdeki soruları hiç bitmeyen ama artık belki de bizim cevap vermekten vazgeçtiğimiz çocuktur. Onu cam bir fanus içinde bir gezegende tek başına terk etmiş olabiliriz, bu yüzden de içimizde bir hüzün uyandırabilir. Kırılgandır, sevdiği ve gönülden bağlı olduğu şeyleri bırakmak istemez, oysa büyüklerin dünyasında onun sevdikleri kıymetsizdir. Büyüklerin dünyası da Küçük Prens için tuhaftır. Kısacık bir kitap, bir çocuğun gözüyle basit sorular sorup, üzerine hayatlar ve düzenler kurulan kabulleri şöyle bir sallayıveriyor. Çocuk kitabı gibi görünen ama aslında, içimizdeki çocuk için yazılmış olan harika bir kitap.

Dilimize defalarca çevrilmiş, farklı yayınevlerinden baskıları yapılmış bu kitabı ben Mavibulut Yayıncılık baskısı ile Sumru Ağıryürüyen çevirisinden okudum. Kıyas yapamayacağım, dediğim gibi birçok çevirisi yapılmış, özellikle Tomris Uyar, Cemal Süreyya, Selim İleri çevirilerinin güzel olduklarına dair yorumlar okudum. Kitaptaki ilginç bir paragrafın çevirileri ile ilgili bir karşılaştırma yazısını http://ceviribilim.com/?p=127 adresinde bulabilirsiniz. Kitabın içindeki resimler yazar tarafından yapılmış suluboyalar. Sırf resimler için bile alınabilir bu kopyası.

Küçük Prens ile ilgili okuma öncesi hatırladıklarım doğruymuş ama şunu da söyleyeyim, büyüdükçe daha hüzünlü gelen bir hikaye imiş. Sanırım, şimdi benim de küçük bir prensim olduğun için ve onu dünyanın tüm hüzünlerinden, yalnızlıklarından ve çocukluklarını unutmuş büyüklerinden korumak istediğimden, bu kitap derinden etkiledi beni. Zaten okuyan herkesi aynı şekilde etkilemiş (internetten yorumlara bir baktım da). İşte bu yüzden bu küçük çocuk senelerdir aramızda, elden düşmeyen bir kitapta yaşıyor.  Onu kollarıma alıp hiç üzülmemesini sağlamak istiyorum.

 
Bir gün İbrahim ortadan kaybolur, annesi İbrahim’i bulmak, başına gelenleri öğrenmek için gazeteye bir kayıp ilanı verir.  Bir gazeteci yanına bir de fotoğrafçı alarak bu kayıp ilanının ardındaki hikayenin peşine düşer. Maalesef bu röportaj yayınlanmaz ve gazetenin arşivinde bir dolabın en alt çekmecesinde İbrahim gibi yiter gider. Ta ki bir gün bir yangın sonrasında gazeteden geriye kalan tek şey olan o dolap açılana kadar bu hikaye duyulmayacaktır.

İşte biz de İbrahim’in hikayesini bu dolaptan kurtarılanlar arasından oluşturmaya çalışıyoruz.  Röportajlar ve fotoğraflar bize yavaş yavaş İbrahim’in sırrını anlatıyor. Kopuk kopuk olaylar, okuyucunun hayal gücüne ve algısına terk edilmiş bağlantılar ile olay örgüsünü oluşturuyorlar. Yazar, bazı parçaları eksik bir yapbozu bize tamamlatıyor. Her parçanın, yani yapılan her röportajın, konuşulan her kişinin de kendine ait hikayeleri, yalanları, gerçekleri İbrahim’in hikayesine katılıyor ve hayat hikayelerinden oluşan bir örgüyü ortaya çıkarıyor. Bunu yaparken de sadeliğinden , akıcılığından ve İbrahim’in peşindeki yolundan hiç ayrılmıyor.

Geçersiz sırları biriktire biriktire,
anlamsızlığı tekeline ala ala, hayat
ölümden daha fazla ürküntü verir:
büyük Meçhul odur.
Cioran

Gaye Boralıoğlu bir röportajında, Meçhul romanı için, kahramanı ortada olmayan bir hikaye anlatmak istediğini söylüyor.  “Aksak Ritm” isminde bir hikaye kitabı olan Boralıoğlu’nun ilk romanı olan Meçhul, kahramansız olmasının yanı sıra kurgusal anlamda da değişik bir yöntemle oluşturulmuş. Yakın arkadaşı olan Manuel Çıtak’ın fotoğraflarından yapılan bir seçki üzerine, olaylar örgüsü geçirilmiş (Manuel Çıtak Şebnem İşigüzel’in de eşiymiş.) Bu da okurken bir çok katmanlılık yaratıyor. Bir yandan fotoğrafları roman ile ilişkilendirirken bir yandan da kendi hikayelerini okumaya çalışılıyor. Bu fotoğrafların  her birisi bir bulmacaya  yeni parçalar eklerken yeni sırları da ortaya koyuyor. İbrahim gerçeğe yaklaştıkça başına gelenler bizim için sır olmaktan uzaklaşıyor. Sıradan hayatların çalkantılı, mücadele dolu hikayelerini, denebilir ki üçüncü sayfa kişilerinden bir hikayeyi dinliyoruz. 

Manuel Çıtak, fotoğraflarında sıradanlığı çeken ama sanki öylesine bir anı çekerken içine bir çok hikayeyi ve kimliği sığdıran bir fotoğrafçı. Boralıoğlu, birlikte çalışmalarının sebebini her iki sanatçının da Türkiye’ye bakışlarının ve algılayışlarının örtüşüyor olması ile açıklıyor.
Gaye Boralıoğlu gazeteci, yazar ve senarist kimlikleri ile tanınıyor. Kapalıçarşı, Hırsız Polis, Bir İstanbul Masalı gibi bir çok televizyon dizisinin senaryosunu yazmış olan Boralıoğlu ile Meçhul romanı üzerine yapılan ve radikalde yayınlanan bir röportaj:
http://www.radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=cts&haberno=3213

Herkese iyi okumalar.

İlk başlarda kitabın akış hızına alışmakta çok zorlandım. Kişiler birbiri ardına hızla gözümün önünden geçiyordu. Her yeni kahramanın anlatacak bir öyküsü vardı, kimi öykü bu güne, kimisi geçmişe aitti.

Sanki lafın lafı açtığı bir sohbet yaparmışçasına, kendimi anlatılan öykünün içindeki bir başka kahramanın öyküsüne oradan bir başkasının öyküsünde buldum. Okuduğum hikayeleri kendi başına çok keyifli bulmakla birlikte, kendimi nereden gelmiştim ben buraya, bu kadın kimin nesiydi gibi soruları sıkça sorarken buldum. Ama Ayfer Tunç yaşanan bu sıkıntıyı en aza indirmek için, kitabına dahil ettiği her yeni kahramanın ismini koyu harfle yazarak okuyucuya bir çeşit ip ucu vermiş. Ayrıca kitabın arkasında kahramanların adlarının baş harfine göre hazırlanmış  bir dizin var. Her ismin yanında isminin geçtiği sayfaların numaraları verilmiş. Böylece okuyucu kitapla bağlantıyı sürdürebiliyor. Maalesef ben dizini geç fark ettim için, buluncaya kadar sayfaların arasında ileri geri bayağı debelenmek zorunda kaldım.

Çok sayıda insanın hayatlarındaki ilginç olayların bir araya gelmesiyle oluşan kitap, insanı sürükleyerek götürürken, Türkiye’nin geçmişine damga vurmuş hem sosyal hem siyasi olaylara dokunuyor, olguların çok fazla detayına girmeden kahramanlarının hayatlarını nasıl değiştirdiğinden bahsediyor. Kimi zaman aşk hikayelerine, kimi zaman kaderin gücüne, kimi zaman aramızdaki akıllı delilere rastlıyoruz. Bazen bir kasabanın tarihine tanıklık ediyoruz. Bazen aile büyüklerinin geçmişinden süzülüp gelen maziye dair bir hikâyeye, bazen de yaşlı komşu teyzeyle yapılan bir dedikoduya.

Okurken bu kadar dağınık bir öykü toplanır mı acaba diye düşünmekten kendimi alamadım ama bir şekilde toparlandığını da gördüm.

Kitaptaki birbirinden ilginç kahramanların arasında beni etkileyenlerden bazıları; 19. yüzyılda yaşamış Ermeni fotoğrafçı Karnik Sabuncuyan (53. sayfa), Pasajlı Çarşı’da seksi iç çamaşırları da satan Kız İsmet (60. sayfa), Padişah Abdülaziz’in kıymetli paşalarından Kalemkari Köse Kasım Paşa (90. sayfa) ve Altın saçlı Zoltan’a duyduğu aşk, Zoltan’ın sevgilisi Demirci Sandor, üç etekli Deli Emine, hastanede yatan çok yakışıklı şizofren Barış Bakış, ona deli gibi aşık olan yeni mezun Psikolog Gülnazmiye, içine esrar katılmış keklerini hastanedeki doktor arkadaşlarına ve hastalara ikram eden Dr. Nebahat Hanım ve daha kimler kimler.

Bir Deliler Evinin Yalan Yanlış Anlatılan Kısa Tarihi biraz kafa karıştırıcı olsa da okumak benim için değişik bir deneyim oldu. Farklı bir tat arayanlara duyurulur.

17 yaşındaki ilk aşkı Ege, o günlerdeki Kalamış-Caddebostan-Beyoğlu, Gülhane Hastanesinde geçen ikibuçuk yıllık ölüm-kalım mücadelesi ve Prof. Metin And ile yaptığı ikinci evliliği kitabın ana izleğini oluşturuyor. Ege’yi düşünmek ve o zaman yaşadıklarını hatırlaması biraz zaman alıyor, o sırada 40 yıldır atmadığı ama kapağını açmak istemediği kırmızı defterini anımsıyor; kırmızı defterini 40 yıl sonra ilk kez açıp o günlerde yazdıklarını da bizimle paylaşıyor. Kitaba adını veren Tozlu Altın Kafes ise onun ikinci evliliğinde yaşadıklarının özeti gibi. Eşine yakıştırdığı isim olan Ejder’le çok zor koşullarda 4 yıl sürdürmeye çalıştığı iç sıkıcı bir dönem. Anıların içinde okuduğum Nazlı Eray kitaplarına ilham veren noktaları bulmak çok ilginç geldi bana. Kuş Kafesindeki Tenor kitabındaki kuşun kanaryası Pavarotti olduğunu keşfetmek, Ay Falcısı kitabındaki büyüler-muskalar olaylarını bizzat yaşamış olması, bir başka kitabındaki gececi hemşireler-iğnecilerin onun hastane günlerinde tanıdığı insanlar olması gibi.

Nazlı Eray gibi uçucu, neşeli ve rengarenk bir kadının anılarını okumak çok değişik bir deneyimdi. Kitabın son bölümünde albümünden resimler yer alıyor, anlatıklarının biraz daha ete kemiğe dönüştüğünü hissettiğiniz vuruculukta resimler var.  Belli ki bu anıları paylaşmak için epey cesaret toplaması gerekmiş, ikiz çocuklarının babasıyla olan ilişkisinden mesela hiç bahsedilmemiş. Beni kitabın magazin yanından çok, yaşadıklarından eserlerine yansıttıkları çekti. Bu konuda hayal kırıklığına uğramadım. Bir Nazlı-Eray-severin okuması gereken bir kitap olduğunu düşünüyorum. Bir de Galata Konak Kafe’ye mutlaka gitmem gerektiğini..

Bugalov 1891 yılında doğmuş ve eserini tamamladığı 1940 yılında ölmüş. Eserin yazılması 12 sene sürmüş. Kitap da ölümünden ancak 26 yıl sonra, o da bazı bölümlerinin sansürlenmesi suretiyle basılabilmiş ve kendi ülkesinde kendi insanları tarafından okunmuş. Bukalov’un hayatının talihsiz bir hayat olduğunu düşünüyorum. Neredeyse tüm ömrü Stalin’in iktidarında geçmiş. Küs olduğu bir sistemin içinde yaşamak zorunda kalmış. Bu nedenle bana göre bu kitap sisteme karşı sessiz bir baş kaldırış. Bence yazılması da ondan 12 sene sürmüş. Sanki “Konuşamıyorum ama yazıyorum” der gibi.

Kitap üç ana öyküden oluşuyor; birinci öyküde Moskova’ya gelen Şeytan ve çetesinin  yarattığı karmaşa, ikinci öyküde Filistin Valisi Pontius Pilatus’un gözünden, yani birinci ağızdan,  İsa’nın yargılanma süreci ve çarmıha gerilmesi, bilinen öyküden farklı bir şekilde anlatılıyor. Olayın bu versiyonunu okurken karar sürecindeki Pilatius’un yaşadığı duygusal gelgitlere de tanık oluyoruz. Son öykü de ise; zengin bir uzmanın karısı olan, mavi kanlı güzel Margarita’yla aşk yaşayan, sonra Pilatus hakkında yazdığı kitabın kendisinde yarattığı duygusal baskıya dayanamayarak akıl hastanesine düşen Usta’nın hikayesine ve onların umutsuz aşklarına tanık oluyoruz.

İlk iki öykü aynı zaman diliminde, Stalin’in Moskova’sında geçiyor. Kitap M.A.S.S.O.L.İ.T.’in başkanı (Moskova’nın en büyük edebiyat kuruluşlarından biri) Mihail Alexandroviç Berlioz ile ateizmin halk arasında yaygınlaştırılması için İsa hakkında şiir sipariş ettiği şair İvan Mikolayeviç Ponirev arasındaki buluşmanın anlatıldığı bölümle başlıyor. Berlioz, Ponirev’e yazdığı şiirin İsa’yı kötülediğini ama bu durumda İsa’nın varlığının kabul edilmiş olduğunu, halbuki yazılacak şiirin ana fikrinin İsa’nın aslında hiç var olmadığı gerçeği üzerine inşa edilmesi gerektiğini anlatırken, esrarengiz görünüşlü bir adam, Şeytan, Profesör Woland kimliğinde yanlarında beliriverir ve “ben öyle düşünmüyorum” diyerek tartışmaya katılır. İşte hikaye de böyle başlar.  

Şeytan ve arkadaşları, Stalin’in yarattığı yeni düzenin ürünü olan içi boşaltılmış, altı oyulmuş tüm kurumlara ve kokuşmuş, yozlaşmış sözde aydınlara, içlerindeki çürümüşlüğe ayna tutacak oyunlar hazırlayarak, onlara aslında ne kadar iğrenç olduklarını gösterirler. Bu oyunlar şeytan ve arkadaşları için ve de okuyucu için çok eğlencelidir ama oyunların kurbanları için yaşadıkları oldukça yıkıcıdır.  Hepsi ayrı ayrı bedeller ödemek zorunda kalır, hatta pek çoğu yaşadıklarının sonucunda Usta’nın yattığı akıl hastanesine misafir olurlar. Şeytanın arkadaşları dediğimizde aklına cehennem kaçkını zebaniler falan gelmesin. Kareli elbiseli, uzun boylu, zayıf bir herif, Koroviyev ya da Fagot, zaman zaman kapkara, tombul bir kedi görünümünde, zaman zaman da kedi suratlı, kısa boylu tombul bir adam görünümündeki Begamot, kırmızı saçlı bir kadın olan vampir Azazello.

Okurken Şeytanın bu hikayedeki rolünü sorgulamak ihtiyacı hissettim. Şeytan fütursuzca oyunlarını kurbanlarına uygularken, bir taraftan da adaletin dünya üzerinde tecelli etmesine hizmet ediyordu. Sanki şeytan, Tanrı’nın yeryüzündeki varlığının kanıtı ve onun ilahi adaletinin eli gibiydi.  Belki de ruhunu şeytana satmanın bedeli her zaman ödenemeyecek bir bedel olmayabilirdi. Mesela Margarita’nın ödediği bedel miydi, yoksa ödül mü? 

Yazarın elindeki malzeme sınırsız güce ve gayet gelişmiş bir espri anlayışına sahip bir şeytan olunca, ortaya keyfine doyulmayan fantastik bir roman çıkmış. İçinde neler neler yok ki; cadılar, uçan süpürgeler, konuşan kediler, vampirler, kendi kendine hareket eden takım elbiseler, illüzyon numaraları, uçan domuzlar, su perileri, kesik kafalar…  Yazar bu üç hikayeyi öylesine güzel bir şekilde birbirine harmanlamış ki, her hikaye diğer ikisinin bütünlemiş, anlamını derinleştirmiş ve hepsini aynı bütünün parçaları haline getirmeyi başarmış.

Stalin dönemi Rus edebiyat tarihi hakkında bilgi sahibi olan okuyucuların kitabın satır aralarından daha farklı anlamlar çıkaracağını düşünüyorum. İnternette kitabın bu yönünden bahseden yazılara rastladım ama konu hakkında bilgim olmadığı için yazılanları doğrulayamıyorum, o nedenle burada paylaşmıyorum.

Bir konuya değinmeden yazımı bitirmek istemedim. Kitabı okurken kendimi birbirinden uzun Rus isimlerinin arasında kaybolmuş hissettim. İsimler yetmezmiş gibi, bir de esas isimlere benzemeyen kısaltma isimlerle mücadele etmek zorunda kaldım. Umarım yazımda isimleri yanlış yazmamışımdır…. 

Son söz olarak diyebilirim ki, bence bir başyapıt olan Usta ile Margarita’yı okumadan ölmeyin. İsimler için de ufak bir not kağıdı kullanmanızı da şiddetle tavsiye ederim.

İnternette Usta ile Margarita hakkında bulduğum en iyi yazıya http://www.radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=ktp&haberno=2532 adresinden ulaşabilirsiniz.

Öncelikle elinizden kolay kolay  bırakamayacağınız sürükleyicilikte ve tertemiz bir Türkçe ile anlatılmış bir hikaye ile karşı karşıyasınız. Anlatım içinde serpiştirilmiş şiirler sizi yeniden Edip Cansever, Cemal Süreya ve Ece Ayhan okumaya yönlendirebilir- ki ben bu okumalardan çok keyif aldım. Aralarda italik olarak yazılmış alıntı şarkı sözleri ve dizeler, kitabın sonundaki bir bölümde kaynakçalandırılmış. Çok değişik bir edebiyat lezzeti bekliyor sizi bu kitapla beraber. Bu yıldan 3 roman  kalacaksa geriye, biri kesinlikle bu kitap olacaktır. Ayfer Tunç’un çağdaşı olmaktan çok mutluyum; ellerine ve  gönlüne sağlık.

Meraklısına Kapak Kızı: Bu kitaptan önce Kapak Kızı kitabını okumanıza gerek yok ama bunu bitirdikten sonra onu zaten okumak isteyeceksiniz.
Meraklısına Yeşil Peri: Yeşil Peri, dünyanın en sert içkisi olarak kabul edilen ve dünyanın birçok ülkesinde yasak olan Absent içkisinin bir diğer adı. Alkol derecesi % 70 olduğu için narkotik bir etki yapıyormuş alanda.

Meraklısına Tadımlık Okumalar:
“Ben zaten bu yaşa gelene kadar çok fazla adama âşık olmuştum. Hayata hep kendimi birilerine âşık olduğuma inandırmaya çalışarak tahammül etmiştim. Ama hep birilerine âşık olmaya çalışarak sefil olmuştum. (Aslında âşık olduğum herkes tekti, Ali’ydi.)  Ben kendimi aşkın içinde kaybedemezdim. Ben kendimi hayatın içinde kaybederdim. Âşık “gibi” bir şey olurdum, (bir şey işte.. âşığa benzeyen, aslında değil). Ama sefaletim “gibi” değildi, gerçekti.
Sevilmek istemiştim. Ömrüm sevilmek isteyerek geçmişti. Sevilmek için güzelliğimden başka verebileceğim hiçbir şeyim yoktu. Ama güzelliğimi herkes istemiyordu. İsteyenler de çabuk bıkıyorlardı. Sevginin kesintisiz bir şey olduğuna inanmıyordum. Sevgi doğuyordu. Sonra bir gün ölüyordu. Ölünce hiç doğmamış gibi oluyordu.”

****
“İnsan mağdur olmanın suçsuz olmak anlamına geldiğini sanıyordu. Oysa mağdur olmak, suçsuz olmak değildi. Ölesiye tiksindiğim iki kardeşe bakarken anlamıştım bunu. Hayatım boyunca kurban olmayı seçtiğimi anlayınca kendimden de tiksinmiştim.”

****
“Edip Cansever haklıydı. Gökyüzü gibi bir şey bu çocukluk/ Hiçbir yere gitmiyor derken.”

******
“Bizde itiraf yoktur.
Bizde itiraf eden huzur bulmaz.
Bizde itiraf demek, suçumuzun her bir ayrıntısının hücrelerimize yapışması demektir.
Biz itiraf edersek unutamayız.
Biz oysa unutmak isteriz, olmamış gibi yapmak.
Biz mecbur kalırsak tövbe ederiz hemen ardından unutmak için, suçumuzu da öyle fazla sayıp dökmeden üstelik. (Allah biliyor nasıl olsa, ayrıntılarla onu meşgul etmeye ne lüzum var?) Bizim tarihimiz unutarak gömdüğümüz günahlarımızın tarihidir. Kurcalayıp durmayın. Eski defterleri açmanın ne faydası var canım? Biz dolaylı insanlarız, bizde yalanlar ve gerçekler arabesk motifler gibi iç içe geçer.
Bizim milli ikilimiz Suç ve Ceza değildir.
Bizim milli ikilimiz Suç ve Nisyan’dır.
Süleyman Amcanın elinde en uyumlu milli ikilimiz vardı. Rakı şişesiyle kehribar kavun.”

*****
“Ama Ali başkaydı. Neden başka olduğunu bilmiyordum. Elimi sanki bin yıldır tutuyormuş, buna çok
alışkınmış gibi tutuyordu. Ben de onunla böyle el ele yürümeye alışkınmışım gibi yürüyordum. (…) ‘Nereye gidiyoruz?’ dedim. ‘Yürüyoruz işte’ dedi. ‘Yürüyebildiğimiz kadar yürüyelim.’ Öyle yaptık. Onunla beraberliğimiz yürüyebildiği kadar yürüdü. Ben daha çok yürüyecek, sonsuza kadar sürecek sanıyordum. Ama bir gün elimi bıraktı, çekti gitti.”

Meraklısına Kitapla İlgili Yayınlanmış Yazılar: Radikal Kitap’ta yayınlanmış Burcu Aktaş yazısı için buraya,  Sabitfikir sitesinde yayınlanmış Ömer Türkeş yazısı için buraya,  Hasan Cömert’in Ntvmsnbc.com’da yayınlamış incelemesi için buraya, Sibel Ateş Yengin’in Akşam gazetesinde yayınlanmış yazısı için buraya tıklayabilirsiniz.